Opieka medyczna u pacjentów  po zabiegach  na tętnicach szyjnych

Andrzej T.Dorobisz, Artur Milnerowicz, Piotr Barć, Cz. Szczygieł, A.Obolikszto

Katedra i Klinika Chirurgii Naczyniowej, Ogólnej i Transplantacyjnej Akademii Medycznej we Wrocławiu.

 

Zabieg udrażniania tętnicy szyjnej wewnętrznej przeprowadza się od lat 50 i jest obecnie najczęściej wykonywanym zabiegiem na tętnicach. Spośród wielu czynników mających wpływ na udar niedokrwienny mózgu w 20-40% przypadków przyczyną niedokrwienia mózgowia jest miażdżyca tętnic szyjnych w odcinku pozaczaszkowym, zlokalizowana w miejscu rozwidlenia się tętnicy szyjnej wspólnej (ACC) na tętnicę szyjną wewnętrzną (ICA) i tętnicę szyjną zewnętrzną (ECA) oraz ich początkowych odcinków dostępnych w ewentualnym zabiegu operacyjnym (1,2). Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) choroby naczyń są jedną z najczęstszych przyczyn zgonów w krajach rozwiniętych. Jedynie choroby serca i nowotwory wyprzedzają udary mózgu, jako główni sprawcy zgonów w populacji ludzkiej (3). Z danych tych wynika jednoznacznie, że udar mózgu jest przyczyną kalectwa, niesprawności i otępienia, dotyczącym coraz to większej grupy ludzi, zwłaszcza, że wraz z rozwojem cywilizacji, medycyna znacząco wydłużyła średni wiek życia (3). Pacjenci po udarze mózgu są przeważnie niezdolni do samodzielnego egzystowania i stanowią największą grupę chorych leczonych w zakładów opiekuńczych. Według danych amerykańskich z 2000 roku w samych Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej ( USA) odnotowuje się 700000 nowych przypadków udaru mózgu, a osób żyjących po incydencie udaru mózgu w tym kraju jest ponad 4,4 mln. Koszt leczenia tych pacjentów rocznie przekracza 51 bilionów dolarów (3). Dane dotyczące Polski nie są dostępne a ocena szacunkowa znacząco odbiega od rzeczywistości.


Problem opieki nad tymi pacjentami dotyczy zarówno chorych hospitalizowanych jak i w okresie rehabilitacji. Pacjenci operowani z powodu zwężenia tętnicy szyjnej wewnętrznej są szczególnymi chorymi. Wielokrotnie się zdarza, że już przy przyjęciu do szpitala wymagają szczególnej opieki gdyż są chorymi o małej samodzielności. Według naszych danych, pacjenci, którzy byli operowani w latach 1998-2001 ( 362 pacjentów) w Klinice Chirurgii Naczyniowej, Ogólnej i Transplantacyjnej AM we Wrocławiu z objawami neurologicznymi stanowili 90,4% (336) pacjentów operowanych, a przypadki bez objawów stanowiły jedynie 9,6% (36) .


Spośród pacjentów operowanych 42 % (156) przebyło w przeszłości co najmniej jeden incydent udarowy, a 58% (217) miało subkrytyczne lub krytyczne zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej bez incydentu udarowego (rycina 2).

rycina 2

Ryc. 2. Liczba chorych bez udarów i z przebytymi udarami w wywiadzie (rycina 2).


Dane te ukazują jak trudnymi pacjentami dla personelu medycznego jest ta grupa chorych już przy samym przyjęciu na oddział. Biorąc pod uwagę, że chorzy ci dopiero zostaną zoperowani, można sobie wyobrazić jak trudna jest opieka pooperacyjna. Za okres pooperacyjny uważano czas, w którym pacjenci przebywali na oddziale oraz czas do 30 ± 1 od zabiegu. Dodatkowo u chorych tych występują dość często powikłania: z powodu wykonanego zabiegu, jak i z powodu ogólnego stanu zdrowia.

Procentowy udział powikłańWystępujące najczęściej powikłania zostały wymienione w tabeli

Wynika z nich, że częstość powikłań u tych pacjentów jest na poziomie 14-15% co pokrywa się z doniesieniami ze świata (4,5). W osobistym materiale ilość udarów pooperacyjnych u chorych bez przebytego wcześniej udaru jest znacznie mniejsza – sięga 1%.

 

Na podstawie tych danych można wywnioskować jak istotna jest opieka po zabiegu operacyjnym u tych chorych. Szczególną role odgrywa tu personel średni, który ma największy kontakt z chorym i stanowi niejako pierwszą linie frontu. Od pielęgniarek zależy czy o czasie zostanie zauważona zmiana lub stan chorego, które mogą świadczyć o dokonujących się zmianach niedokrwiennych w mózgu. Bardzo istotne jest uchwycenie pierwszych symptomów udaru czy chociażby krwawienia z rany operacyjnej. Może to chorego uchronić przed kolejnym zabiegiem lub ograniczyć skutki zaistniałego incydentu(6). Najpoważniejszymi powikłaniami jest zgon pacjenta i udar mózgu ale każde z wymienionych działań niepożądanych jest znacznym ciążeniem dla chorego. Na częstość krwawienia ma wpływ prawidłowa kontrola poziomu ciśnienia tętniczego. Zbyt wysokie ciśnienie nie uchwycone w odpowiednim momencie może prokurować zarówno krwawienie z miejsca operowanego, udar mózgu czy problemy kardiologiczne. Dodatkowo, stała heparynizacja chorych dodatkowo zwiększa ryzyko powikłań.

 

Złożoność prowadzenia pooperacyjnego tych pacjentów wymaga od personelu medycznego stałej kontroli, założenia karty wstrząsowej z pomiarem ciśnienia, akcji serca i stałej oceny stanu neurologicznego i opatrunku. Pominięcie tego aspektu może grozić wzrostem i tak już częstych powikłań po tym zabiegu (7,8).

 

Do najtrudniejszego okresu w opiece nad tymi chorymi należy czas bezpośrednio po zabiegu do 1 doby. W tym czasie może dojść do udaru mózgu ze zgonem włącznie, do zaburzeń kardiologicznych jak i zaburzeń charakterologicznych związanych ze stresem okołooperacyjnym jak lepszym ukrwieniem mózgu po zabiegu. Późniejszy okres to przechodzenie na inne dawkowanie heparyny oraz powolne dostosowywanie się chorego do nowej sytuacji jaką jest polepszenie ukrwienia mózgowia.

 

Ostatecznie można powiedzieć, że sukces w tym procesie terapeutycznym zależy od dobrej współpracy lekarza, pielęgniarki i pacjenta. Bez któregoś z tych elementów ryzyko zabiegu znacznie wzrasta i może być przyczyną dramatycznych powikłań.

 

Wnioski:

1.Pacjenci ze zwężeniem tętnicy szyjnej wewnętrznej należą do chorych o dużym ryzyku powikłań.

2. Pierwsze 24 h po zabiegu udrożnienia ICA są szczególnie niebezpieczne dla chorego i w tym czasie wymagają specjalnego nadzoru.

3. Duża grupa chorych przyjętych do szpitala w celu wykonania zabiegu udrożnienia ICA już przed zabiegiem wymaga szczególnej opieki ze względu na ograniczoną samodzielność.

4. Konieczne jest szczegółowe informowanie chorego o możliwych powikłaniach w trakcie zabiegu aby świadomie podjął decyzje o zabiegu.

 

Streszczenie.

W Klinice Chirurgii Naczyniowej, Ogólnej i Transplantacyjnej w latach 2005 - 2006 wykonano 372 zabiegi udrożnienia ICA. Chorzy Ci wymagają już przed samym zabiegiem szczególnej opieki medycznej ze względu na ograniczoną samodzielność. Zmusza to personel medyczny do bardzo indywidualnego podejścia do chorych z tym schorzeniem. U około 15% chorych po zabiegu udrożnienia ICA obserwuje się powikłania głównie ze strony krążeniowej i układu nerwowego. Chorzy Ci w okresie okołooperacyjnym wymagają bardzo ścisłej kontroli i stałego monitorowania stanu zdrowia.

Publikacje:

1.    Brown RD, Whisnant JP, Sicks JD, et al. Stroke incidence, prevalence, and survival: secular trends in Rochester, Minnesota, through 1989. Stroke. 1996;27:373–380.
2.    Kiely DK, Wolf PA, Cupples LA, et al. Familial aggregation of stroke: the Framingham Study. Stroke. 1993;24:1366–1371.
3.     American Heart Association. Economic Cost of Cardiovascular Diseases. Available at: http://www.americanheart.org/statistics/10econom.html. Accessed September 2000.
4.    Wolf PA. Cerebrovascular risk. In: Izzo JL Jr, Black HR, Goodfriend TL, et al. Hypertension Primer: The Essentials of High Blood Pressure. Baltimore, Md: Lippincott Williams & Wilkins; 1999.
5.    Zarins CK. Carotid endarterectomy: the gold standard.J Endovasc Surg. 1996;3:10–15.
6.    Rothwell. P. M., PhD, FRCP; S. A. Gutnikov, MD, PhD; C. P. Warlow, MD, FRCP for the European Carotid Surgery Trialists’ Collaboration Reanalysis of the Final Results of the European Carotid Surgery Trial  Stroke. 2003;34:514
7.    Larry B. Goldstein, MD, Chair; Robert Adams, MD; Kyra Becker, MD; Curt D. Furberg, MD; Philip B. Gorelick, MD; George Hademenos, PhD; Martha Hill, PhD, RN; George Howard, PhD; Virginia J. Howard, MSPH; Bradley Jacobs, MD; Steven R. Levine, MD; Lori Mosca, MD; Ralph L. Sacco, MD; David G. Sherman, MD; Philip A. Wolf, MD; Gregory J. del Zoppo, MD Primary Prevention of Ischemic Stroke A Statement for Healthcare Professionals From the Stroke Council of the American Heart Association Stroke. 2001;32:280
8.    Henry J. M. Barnett, MD; Ramsay W. Gunton, MD; Michael Eliasziw, PhD; Lorraine Fleming, BScN; Brenda Sharpe, BScN; Peter Gates, MB, BS; Heather Meldrum, BA Causes and Severity of Ischemic Stroke in Patients With Internal Carotid Artery Stenosis JAMA. 2000;283:1429-1436

 

Najważniejsze informacje

ATD-MED Lancet

ul. Bulwar Ikara 16
54-130 Wrocław

Rejestracja telefoniczna

pon-czw od 16 do 18

pod nr tel 71 788 70 18